Ἡ ἔρευνα τῆς ἱστορίας καὶ θεολογίας τῆς Λατρείας ἀποτελεῖ (ὅπως κάθε ἐπιστημονικὴ ἔρευνα) ἕνα «ταξίδι» ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ὁριοθετηθεῖ, οὔτε ὡς πρὸς τὶς χρονικές του προδιαγραφές, οὔτε ὡς πρὸς τὸ εὖρος του. Ἄλλωστε, τὸ εὖρος τῆς ἔρευνας εἶναι πάντοτε ἀπρόβλεπτο καὶ προσδιορίζει, κατὰ βάση, τὸ χρόνο ὁλοκληρώσεώς της. Τὴν ἀπροσδιοριστία τοῦ χρόνου ὁλοκληρώσεώς της ἐπηρεάζουν, ἐπίσης, καὶ ἄλλοι παράγοντες, ὅπως οἱ συνθῆκες τῆς κάθε ἐποχῆς καὶ οἱ προσωπικὲς δυνάμεις (ψυχικὲς καὶ σωματικές) τοῦ ἐρευνητῆ.
Οἱ παραπάνω διαπιστώσεις θεωροῦμε ὅτι ἀποτελοῦν τὸ εἰσαγωγικὸ πλαίσιο γιὰ τὴν ἔκδοση τοῦ παρόντος τρίτου τόμου τῆς Λειτουργικῆς, διότι ἀνακεφαλαιώνουν μία ἐρευνητικὴ διαδρομὴ ποὺ ξεκίνησε μὲ τὸν πρῶτο τόμο (ἡ γένεση χριστιανικῆς Λατρείας/ οἱ ἐπιδράσεις καὶ διαφοροποιήσεις ἀπὸ τὴν ἑβραϊκή/ ὁ Μυστικὸς Δεῖπνος στὴν Κ.Δ./ τὰ προσευχητικὰ καὶ ὑμνολογικὰ κείμενα τῆς Κ.Δ./ τὰ Μυστήρια τοῦ Βαπτίσματος καὶ τοῦ Χρίσματος) καὶ συνεχίστηκε μὲ τὸν δεύτερο (περὶ τῆς Θ. Εὐχαριστίας: παλαιοδιαθηκικὲς προτυπώσεις/ καινοδιαθηκικὲς μαρτυρίες/ ἐκκλησιαστικὴ γραμματεία/ λειτουργικὲς καὶ κανονικὲς πηγές/ ἐξέλιξη τῆς δομῆς/ βυζαντινὰ ὑπομνήματα/ Λειτουργίες τῶν Ἀνατολικῶν Ἐκκλησιῶν/ ἐπιμέρους θεολογικὰ θέματα/ χειρόγραφη καὶ ἔντυπη παράδοση).
Τὸ ἑπόμενο βῆμα (ὁ παρὼν τρίτος τόμος) ὑπαγορευόταν ἀπὸ τὴ θεματικὴ τῆς χριστιανικῆς Λατρείας καὶ ἀφορᾶ στὴν ἱστορικὴ καὶ θεολογικὴ ἔρευνα τῶν ὑπολοίπων Μυστηρίων: τοῦ Γάμου, τοῦ Εὐχελαίου, τῆς Ἱερωσύνης καὶ τῆς Μετανοίας. Ἡ μεθοδολογία μας παρέμεινε πάντοτε στὴν ἴδια σταθερὴ βάση τῆς ἐνδελεχοῦς ἔρευνας τῶν πηγῶν, τῆς παραθέσεως καὶ διαλεκτικῆς μὲ τὴν παλαιότερη καὶ σύγχρονη βιβλιογραφία, καθὼς καὶ τῶν συμπερασματικῶν προτάσεων γιὰ τὴ σύγχρονη λειτουργικὴ καὶ ποιμαντικὴ πράξη. Τὴν βάση αὐτὴ ἀγωνιστήκαμε νὰ διατηρήσουμε μὲ συνέπεια κατὰ τὴ μακροχρόνια διαδρομὴ ὄχι μόνο τῆς συγγραφῆς τῶν τριῶν τόμων τῆς Λειτουργικῆς, ἀλλὰ καὶ ὅλων τῶν ἄλλων μελετῶν μας, εἴτε ἐπρόκειτο γιὰ ἐπιστημονικὲς μονογραφίες, εἴτε γιὰ μεμονωμένες μελέτες σὲ συλλογικοὺς τόμους καὶ σὲ πρακτικὰ Συνεδρίων.
Ὀφείλουμε δοξολογία στὸν Τριαδικὸ Θεὸ, διότι μὲ τὴ δική Του Χάρη, ἐνδυνάμωση καὶ ἀνοχὴ στὶς ἀτέλειές μας, «δι᾽ ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν προκείμενον ἡμῖν ἀγώνα» (Ἑβρ. 12, 1). Ἡ δική Του παρουσία, πάντοτε ἀμείωτη, ἐπέτρεψε νὰ θεμελιώσουμε ὅλες τὶς ἐρευνητικές μας πρωτοβουλίες στὴν παύλεια βάση, ἡ ὁποία ἀνέκαθεν τὶς νοηματοδοτοῦσε: Τῆ σπουδῇ μὴὀκνηροί, τῷ πνεύματι ζέοντες, τῷ Κυρίῳ δουλεύοντες, τῇἐλπίδι χαίροντες, τῇ θλίψει ὑπομένοντες, τῇ προσευχῇ προσκαρτεροῦντες (Ρωμ. 12, 11-12). Τὸν δοξολογοῦμε γιὰ τὶς μεγάλες δωρεές Του: τὶς σημαντικὲς πνευματικὲς καὶ ἀκαδημαϊκὲς μορφὲς ποὺ μᾶς τροφοδότησαν, τὴν «ἐν Χριστῷ ζωή» ποὺ θεμελίωσε ἡ πατρική μας οἰκογένεια καὶ- πάνω ἀπ᾽ ὅλα- τὴν εὐεργετικὴ παρουσία καὶ σταθερὴ συμπόρευση στὴ ζωὴ τῆς συζύγου μου, Κατερίνας, στὴν συζυγία ποὺ εὐλογήθηκε μὲ τὰ τρία παιδιὰ καὶ τὰ δύο ἐγγόνια μας.
Μὲ βλέμμα εὐγνωμοσύνης στὸ παρελθὸν καὶ μὲ ἀκράδαντη συνείδηση ὅτι ἡ ἐπιστημονικὴ ἔρευνα πρέπει νὰ εὑρίσκεται συνεχῶς in statu viae (σὲ κατάσταση πορείας), παραδίδουμε τὸν τρίτο τόμο τῆς Λειτουργικῆς στὸ ἐρευνητικὸ ἀποθετήριο τῆς ἱερᾶς ἐπιστήμης τῆς Θεολογίας. Συνοδεύουμε αὐτὴ τὴν «ἀπόθεση» μὲ τὴ συναίσθηση τῆς ἀλήθειας ὅτι ἑνός ἐστιν χρεία (Λκ. 10, 42) στὴν πορεία πρὸς συνάντηση τοῦ ἐρχόμενου Κυρίου.
Πολύδροσο Χαλανδρίου 29 Ἰουνίου 2026
Μνήμη τῶν Πρωτοκορυφαίων Ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου
Τηλέφωνα Παραγγελιών
HellasSITES